Cukrzyca typu 2 – jak rozwija się choroba?

Cukrzyca typu 2 nie pojawia się z dnia na dzień. Zanim lekarz postawi rozpoznanie, w organizmie przez lata narastają zaburzenia metaboliczne. Insulinooporność i zaburzenia pracy komórek beta zaczynają się, zanim zmiany glukozy we krwi są wykrywalne w badaniach^[5]. Poniżej wyjaśniamy, co dzieje się w organizmie na poszczególnych etapach i kiedy proces da się jeszcze odwrócić.

Dlaczego organizm przestaje radzić sobie z cukrem?

Glukoza to główne paliwo dla komórek. Żeby do nich dotrzeć, potrzebuje insuliny, hormonu wytwarzanego przez komórki beta trzustki. Insulina działa na komórki mięśni, wątroby i tkanki tłuszczowej i umożliwia im pobieranie glukozy z krwi^[6].

W cukrzycy typu 2 ten mechanizm ulega podwójnemu uszkodzeniu^[1]. Pierwszy element to insulinooporność. Komórki mięśni, wątroby i tkanki tłuszczowej zaczynają gorzej odpowiadać na sygnał insuliny i potrzebują coraz większych jej ilości do wykonania tej samej pracy. Trzustka reaguje zwiększoną produkcją. Przez pewien czas kompensacja się sprawdza i glikemia pozostaje w normie. Problem narasta po cichu, bez żadnych dolegliwości.

Drugi element to wyczerpywanie się komórek beta. Nadmiar glukozy i wolnych kwasów tłuszczowych, stres oksydacyjny i przewlekły stan zapalny o niewielkim nasileniu, w którym uwalniane są m.in. interleukina 6 i TNF-α, prowadzą do ich stopniowej dysfunkcji^[6]. Częsty scenariusz wygląda tak: pacjent przychodzi z wynikami rutynowych badań, nie czując się źle, a okazuje się, że zaburzenia glikemii narastały od lat. Gdy trzustka nie nadąża z produkcją, glikemia rośnie: najpierw do wartości przedcukrzycowych, potem do progu rozpoznania cukrzycy.

Od insulinooporności do jawnej cukrzycy: trzy etapy

Rozwój cukrzycy typu 2 przebiega stopniowo. Poszczególne fazy mogą trwać latami, a ich tempo zależy od predyspozycji genetycznych, masy ciała i codziennych nawyków. W brytyjskim badaniu Whitehall II wyraźne zmiany glukozy, wrażliwości na insulinę i wydzielania insuliny widoczne były już 3–6 lat przed rozpoznaniem cukrzycy^[7].

Etap 1: insulinooporność przy prawidłowej glikemii

Organizm produkuje więcej insuliny niż normalnie, ale glukoza na czczo utrzymuje się poniżej 100 mg/dl. Pacjent niczego nie odczuwa. Bywa, że insulinooporność wykrywa się przypadkowo, np. gdy lekarz zleci oznaczenie insuliny na czczo i obliczy wskaźnik HOMA-IR. Otyłość brzuszna, siedzący tryb życia i dieta bogata w przetworzone produkty przyspieszają narastanie tego stanu. Więcej o tym etapie przeczytasz w artykule jakie są objawy insulinooporności.

Etap 2: stan przedcukrzycowy

Trzustka traci zdolność do pełnej kompensacji. Glukoza na czczo mieści się w przedziale 100–125 mg/dl (nieprawidłowa glikemia na czczo), glukoza w 120. minucie testu obciążenia glukozą wynosi 140–199 mg/dl (nieprawidłowa tolerancja glukozy) lub HbA1c 5,7–6,4%^[1]. To etap odwracalny. Badanie Diabetes Prevention Program wykazało, że zmiana stylu życia (dieta, aktywność fizyczna, redukcja masy ciała) zmniejsza ryzyko przejścia w cukrzycę o 58%^[2]. Co oznacza taki wynik i co z nim zrobić, wyjaśniamy w artykule Podwyższony cukier we krwi – czy to już cukrzyca?.

Etap 3: jawna cukrzyca typu 2

Glukoza na czczo wynosi co najmniej 126 mg/dl (potwierdzona dwukrotnym pomiarem), glukoza w 120. minucie OGTT co najmniej 200 mg/dl lub HbA1c co najmniej 6,5%^[1]. Komórki beta utraciły znaczną część wydolności wydzielniczej. Na tym etapie mogą się pojawić typowe objawy: wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, przewlekłe zmęczenie, nawracające infekcje układu moczowo-płciowego^[1]. Lekarz oceni, jakie leczenie jest potrzebne, a zmiana stylu życia pozostaje podstawą terapii. Jak wyglądają badania, które pozwalają rozpoznać chorobę, opisujemy w artykule Jak diagnozuje się cukrzycę?.

Jakie czynniki przyspieszają rozwój choroby?

Cukrzyca typu 2 powstaje na styku genów i środowiska. Cukrzyca u rodziców lub rodzeństwa zwiększa ryzyko, ale sama w sobie nie przesądza o zachorowaniu: wiele przypadków można odsunąć w czasie, zmieniając czynniki modyfikowalne, takie jak otyłość, mała aktywność fizyczna i niezdrowa dieta^[6].

Szczególnie niekorzystna jest otyłość brzuszna. Według PTD nadwagę lub otyłość jako czynnik ryzyka cukrzycy rozpoznaje się przy BMI co najmniej 25 kg/m² i/lub obwodzie talii co najmniej 80 cm u kobiet albo co najmniej 94 cm u mężczyzn^[1]. Do pozostałych czynników ryzyka należą m.in. mała aktywność fizyczna, nadciśnienie tętnicze, dyslipidemia, stłuszczeniowa choroba wątroby, choroby układu sercowo-naczyniowego, zespół policystycznych jajników oraz przebyta cukrzyca ciążowa lub urodzenie dziecka o masie powyżej 4000 g^[1].

Wiek powyżej 45 lat tradycyjnie uznawano za próg ryzyka, ale wraz z rosnącą liczbą osób z otyłością cukrzycę typu 2 rozpoznaje się coraz częściej u młodszych dorosłych, a nawet u dzieci i nastolatków^[8].

Skala problemu: ile osób choruje?

Według IDF Diabetes Atlas w 2024 roku na cukrzycę chorowało około 589 mln dorosłych na świecie, a do 2050 roku liczba ta może wzrosnąć do 853 mln. Ponad 4 na 10 dorosłych z cukrzycą nie wie o chorobie^[3]. W Polsce według danych NFZ w 2018 roku z powodu cukrzycy leczyło się 2,86 mln dorosłych, czyli 9,1% populacji^[4]. To dane o osobach już zdiagnozowanych. W badaniu populacyjnym w Białymstoku mniej więcej połowę przypadków cukrzycy wykryto dopiero dzięki krzywej cukrowej wykonanej w ramach badania^[9].

Czy rozwój choroby da się zatrzymać?

Na etapie insulinooporności i stanu przedcukrzycowego: tak. Zmiana nawyków potrafi przywrócić prawidłową glikemię. Redukcja masy ciała o 5–7% (przy wadze 90 kg to około 4,5–6,5 kg) poprawia wrażliwość tkanek na insulinę i odciąża trzustkę^[10]. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne w stanie przedcukrzycowym zaleca przede wszystkim regularną aktywność fizyczną (co najmniej 150 minut tygodniowo), odpowiednią dietę oraz redukcję masy ciała o co najmniej 7% w ciągu roku u osób z nadwagą lub otyłością^[1].

W przypadku BMI co najmniej 27 kg/m² i stanu przedcukrzycowego, oprócz zmiany stylu życia, PTD zaleca rozważenie leczenia agonistami receptora GLP-1 (liraglutyd, semaglutyd) lub podwójnym agonistą receptorów GIP/GLP-1 (tirzepatyd), które w badaniach zmniejszały ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 w tej grupie osób^[1]. Więcej o tych lekach przeczytasz w artykułach o semaglutydzie, liraglutydzie i tirzepatydzie, a o tym, jak wygląda leczenie, na stronie leczenie otyłości. Lekarz może też rozważyć metforminę, zwłaszcza przy jednoczesnej nieprawidłowej glikemii na czczo i nieprawidłowej tolerancji glukozy, BMI co najmniej 35 kg/m², przed 60. rokiem życia lub po cukrzycy ciążowej^[1]. O tym, czy leczenie jest potrzebne, decyduje lekarz po ocenie wyników.

Gdy cukrzyca jest już rozpoznana, cofnięcie staje się trudniejsze, lecz nie niemożliwe. W badaniu DiRECT osoby z cukrzycą typu 2 rozpoznaną w ciągu ostatnich 6 lat przeszły intensywny program redukcji masy ciała. Po roku remisję, czyli HbA1c poniżej 6,5% bez leków przeciwcukrzycowych, osiągnęło 46% z nich, a wśród osób, które schudły co najmniej 15 kg, 86%^[11]. Nie jest to scenariusz gwarantowany, ale realne szanse istnieją, szczególnie gdy od rozpoznania nie minęło dużo czasu. Taki program prowadzi się pod kontrolą lekarza.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Cukrzyca typu 2 latami nie boli i nie daje wyraźnych sygnałów ostrzegawczych. Pacjenci nierzadko mówią, że „zawsze byli spragnieni” albo „ciągle chodzili do toalety”, ale nie łączyli tego z cukrzycą. Nie czekaj z wizytą, jeśli zauważysz u siebie^[1][12]:

• wzmożone pragnienie i suchość w ustach mimo regularnego picia,
• częste oddawanie moczu, szczególnie w nocy,
• przewlekłe zmęczenie i senność,
• nawracające infekcje intymne (grzybice, zapalenia dróg moczowych) lub zmiany ropne na skórze,
• wolno gojące się rany i skaleczenia,
• niewyjaśnioną utratę masy ciała,
• zaburzenia widzenia (rozmazany obraz).

Badanie w kierunku cukrzycy powinno się wykonywać raz na 3 lata po 45. roku życia, a raz w roku niezależnie od wieku, jeśli występują czynniki ryzyka: nadwaga lub otyłość, cukrzyca w rodzinie, nadciśnienie tętnicze, dyslipidemia, zespół policystycznych jajników, choroba układu sercowo-naczyniowego, przebyta cukrzyca ciążowa^[1].

W Zapytaj Lekarza konsultacja z diabetologiem online odbywa się przez wideo, a w Lublinie także w gabinecie. Lekarz przeanalizuje Twoje wyniki badań, oceni ryzyko i zdecyduje, czy potrzebne jest leczenie. Konsultację możesz zarezerwować bezpośrednio u lek. Ewy Zając, diabetolożki.

Najczęściej zadawane pytania