Szkarlatyna u dzieci i dorosłych: objawy, leczenie i zaraźliwość

Co to jest szkarlatyna?

Szkarlatynę (płonicę) wywołują paciorkowce z grupy A (Streptococcus pyogenes), te same bakterie, które powodują paciorkowcowe zapalenie gardła, czyli anginę. Szkarlatyna to zakażenie paciorkowcowe, któremu towarzyszy charakterystyczna wysypka^[1][3]. Bakterie przenoszą się przez bliski kontakt z chorym, często w obrębie rodziny, a ryzyko rośnie tam, gdzie wiele osób przebywa razem, np. w żłobkach, przedszkolach i szkołach^[1].

W Polsce w 2024 r. zarejestrowano 48 503 zachorowania na szkarlatynę. Ok. 86% chorych to dzieci poniżej 10 lat, najczęściej chorowały pięciolatki, a w szpitalu leczono ok. 1,7% chorych. Prawie 70% zachorowań zaczęło się w miesiącach od stycznia do kwietnia^[6]. U dzieci poniżej 3 lat szkarlatyna zdarza się rzadziej^[1].

Objawy szkarlatyny dzień po dniu

Objawy zaczynają się zwykle 2–5 dni po kontakcie z chorym^[1]. Na początku przypominają grypę: pojawia się wysoka gorączka, ból gardła i powiększone węzły chłonne na szyi, a wysypka dołącza 12–48 godzin później^[2]. U dzieci mogą wystąpić też ból głowy, nudności, wymioty i ból brzucha^[7]. Wysypka utrzymuje się zwykle około tygodnia, po czym skóra może się łuszczyć^[3].

Jak wygląda wysypka przy szkarlatynie?

• Wysypka jest drobna, czerwona i w dotyku przypomina papier ścierny. Blednie pod naciskiem, zaczyna się na tułowiu i rozchodzi na boki, zwykle bez zajęcia dłoni i podeszew stóp^[3].
• W zgięciach skóry, np. w łokciach i pachwinach, wysypka bywa bardziej nasilona i układa się w czerwone linie (objaw Pastii)^[3].
• Twarz jest zaczerwieniona, ale skóra wokół ust pozostaje blada^[3]. Sama wysypka nie pojawia się na twarzy^[2].
• Na ciemniejszej skórze zaczerwienienie może być słabo widoczne, ale szorstkość i drobne grudki da się wyczuć palcami^[2].
• Język najpierw pokrywa biały nalot. Gdy nalot schodzi, język staje się czerwony, obrzęknięty i pokryty drobnymi wypukłościami, stąd nazwa „malinowy język”^[3][2].

Na to, że ból gardła ma raczej przyczynę wirusową, a nie paciorkowcową, wskazują kaszel, katar, chrypka i zapalenie spojówek^[7]. Więcej o infekcjach wirusowych przeczytasz w artykule COVID-19, grypa, a może zwykłe przeziębienie.

Jak rozpoznaje się szkarlatynę?

Wysypka i wygląd gardła nasuwają podejrzenie, ale podobne objawy mogą dawać też wirusy. Dlatego szkarlatynę potwierdza się badaniem wymazu z gardła: szybkim testem na antygen paciorkowca (tzw. strep testem), testem molekularnym lub posiewem. U dzieci i nastolatków z ujemnym wynikiem szybkiego testu lekarz może zlecić jeszcze posiew, a u dzieci poniżej 3 lat test wykonuje się głównie wtedy, gdy podejrzenie jest duże^[3].

Wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Chorób Zakaźnych (IDSA) nie zalecają rutynowego badania ani leczenia domowników, którzy nie mają objawów^[8]. Jeśli rodzeństwo zachoruje, lekarz oceni je osobno.

W czasie konsultacji online lekarz zapyta o objawy, poprosi o pokazanie gardła, języka i wysypki przez kamerę i zdecyduje, co dalej. Do potwierdzenia szkarlatyny potrzebny jest wymaz z gardła, więc lekarz może skierować na test w kierunku paciorkowca albo na badanie w gabinecie. Decyzję o antybiotyku podejmuje lekarz po ocenie dziecka.

Leczenie szkarlatyny

Szkarlatyna jest infekcją bakteryjną, dlatego leczy się ją antybiotykiem. Antybiotyk skraca czas choroby, zmniejsza ryzyko zarażenia innych i pomaga zapobiec powikłaniom. Lekiem z wyboru jest penicylina lub amoksycylina, podawana zwykle przez 10 dni. Przy uczuleniu na penicylinę lekarz dobiera inny lek. Według CDC antybiotyk podaje się po potwierdzeniu zakażenia testem^[3][8].

• Podawaj antybiotyk do końca, nawet gdy dziecko po kilku dniach czuje się dobrze^[2]. Nie przerywaj leczenia i nie zmieniaj dawki bez rozmowy z lekarzem.
• Ból i gorączka. Paracetamol lub ibuprofen podaje się wtedy, gdy dziecko źle się czuje, a nie tylko po to, by obniżyć temperaturę. Nie podaje się obu leków jednocześnie^[5].
• Picie i odpoczynek. Proponuj dziecku często coś do picia, a dziecku karmionemu piersią pierś. Zwracaj uwagę na objawy odwodnienia^[5].

Jeśli mimo leczenia stan dziecka się nie poprawia, skontaktuj się z lekarzem^[9].

Jak długo zaraża szkarlatyna?

• Z antybiotykiem: chory może zarażać do 24 godzin od przyjęcia pierwszej dawki^[2].
• Bez antybiotyku: może zarażać przez 2–3 tygodnie od początku objawów^[2].

Bakterie przenoszą się drogą kropelkową i przez bliski kontakt, dlatego często szerzą się w obrębie rodziny^[1]. Pomaga częste mycie rąk wodą z mydłem lub płynem na bazie alkoholu oraz zakrywanie ust i nosa przy kaszlu i kichaniu^[1].

Kiedy dziecko może wrócić do żłobka lub przedszkola?

Brytyjska agencja zdrowia publicznego UKHSA i NHS zalecają, by dziecko zostało w domu do upływu 24 godzin od rozpoczęcia leczenia antybiotykiem^[4][2]. CDC dodaje, że dziecko nie powinno mieć gorączki i musi minąć co najmniej 12–24 godziny od pierwszej dawki odpowiedniego antybiotyku^[3]. Dopóki dziecko gorączkuje, powinno zostać w domu, a placówkę warto poinformować o chorobie^[5].

W praktyce dziecko może wrócić, gdy minęła co najmniej doba od pierwszej dawki antybiotyku, nie ma gorączki i czuje się na tyle dobrze, by brać udział w zajęciach. Żłobki i przedszkola mogą mieć własne zasady, więc zapytaj w placówce, czego oczekuje.

Powikłania szkarlatyny

Powikłania szkarlatyny są rzadkie^[2][3]. Mogą to być:

• Powikłania w czasie choroby: zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok, ropne zapalenie węzłów chłonnych szyi, ropień okołomigdałkowy, zapalenie płuc, a rzadko zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych^[2][3].
• Inwazyjne zakażenie paciorkowcowe (iGAS). To rzadkie, ale groźne zakażenie, w którym bakterie przedostają się np. do krwi. Pod koniec 2022 r. ECDC odnotowało w kilku krajach Europy wzrost takich zakażeń u dzieci poniżej 10 lat. Większe ryzyko mają dzieci, które jednocześnie chorują na ospę wietrzną lub grypę^[9].
• Gorączka reumatyczna. Może pojawić się 1–5 tygodni po zakażeniu, gdy szkarlatyna lub angina nie zostały prawidłowo wyleczone. Objawia się m.in. bolesnymi, obrzękniętymi stawami (najczęściej kolan, kostek, łokci i nadgarstków), mimowolnymi ruchami, zmęczeniem i gorączką^[10]. Leczenie anginy paciorkowcowej odpowiednim antybiotykiem zapobiega gorączce reumatycznej^[11].
• Paciorkowcowe kłębuszkowe zapalenie nerek. Może rozwinąć się około 10 dni po początku szkarlatyny. Objawia się ciemnym, czerwonobrązowym moczem, mniejszą ilością oddawanego moczu i obrzękami, zwłaszcza twarzy, okolicy oczu, dłoni i stóp^[12].

Skontaktuj się z lekarzem, jeśli objawy nie mijają po tygodniu, dziecko ma jednocześnie szkarlatynę i ospę wietrzną albo znów źle się poczuje kilka tygodni po chorobie^[2].

Objawy alarmowe: kiedy pilnie szukać pomocy?

Zgłoś się do lekarza tego samego dnia, jeśli gorączka trwa 5 dni lub dłużej albo masz wrażenie, że dziecko czuje się gorzej niż przy poprzedniej wizycie^[5]. Ufaj swojej intuicji: jeśli coś Cię niepokoi, lepiej skonsultować się z lekarzem.

Szkarlatyna u dorosłych

Szkarlatyna może zdarzyć się w każdym wieku, ale dorośli chorują rzadko^[1]. W Polsce w 2024 r. osoby od 20. roku życia stanowiły niespełna 3% zachorowań^[6]. Objawy, sposób rozpoznawania i leczenia są takie same jak u dzieci: potrzebny jest test z wymazu z gardła, a o antybiotyku decyduje lekarz^[3]. Dorosły ze szkarlatyną nie powinien chodzić do pracy przez 24 godziny od pierwszej dawki antybiotyku^[2].

Konsultacja pediatryczna online

Jeśli dziecko ma gorączkę, ból gardła i wysypkę, możesz zacząć od konsultacji online. Lekarz zapyta o objawy, obejrzy przez kamerę gardło, język i skórę dziecka, oceni, czy potrzebny jest test w kierunku paciorkowca lub badanie w gabinecie, i doradzi, jak łagodzić objawy. Konsultacja online nie zastępuje pomocy w nagłym stanie: przy objawach z czerwonej ramki dzwoń pod 112.

Możesz też wybrać innego lekarza z listy konsultacji pediatrycznych. Jeśli wysypce towarzyszą bolesne zmiany w jamie ustnej i na dłoniach oraz stopach, przeczytaj też o bostonce.

Najczęściej zadawane pytania