Nadwaga i otyłość: diagnostyka i powikłania

Czy otyłość to choroba?

Tak. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) klasyfikuje otyłość jako chorobę przewlekłą i nawracającą, która wynika z oddziaływania genów, zachowań żywieniowych, dostępu do zdrowej żywności i otoczenia^[1].

W Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 oznaczona jest kodem E66.

Może prowadzić do niej wiele czynników, w tym genetycznych, środowiskowych, metabolicznych, endokrynologicznych i psychologicznych.

Spośród wszystkich czynników uważa się, że to środowiskowe odgrywają zasadniczą rolę, w tym:

• nieprawidłowe nawyki żywieniowe,
• nieprawidłowy tryb i sposób żywienia,
• przewlekły stres prowadzący do objadania się,
• zbyt mała aktywność fizyczna,
• kiepskiej jakości sen,
• stosowanie używek.

Jak często występuje otyłość?

Według WHO w 2022 r. nadwagę miało 2,5 mld dorosłych na świecie, z czego 890 mln chorowało na otyłość^[1].

To 43% dorosłych z nadmierną masą ciała i 16% z otyłością^[1]. W Polsce, według badania CBOS z 2019 r., na otyłość choruje 21% dorosłych, a nadwagę ma 38%^[2].

Otyłość dotyczy także dzieci. W 2022 r. nadwagę miało ponad 390 mln dzieci i nastolatków w wieku 5–19 lat, w tym 160 mln chorowało na otyłość^[1].

Otyłość – akceptacja siebie czy leczenie?

Ze względu na występowanie poważnych powikłań dla zdrowia, a nawet życia, podobnie jak w przypadku innych chorób przewlekłych, otyłość należy diagnozować oraz leczyć.

Kiedy lekarz może zdiagnozować nadwagę oraz otyłość?

Do diagnostyki otyłości u osób dorosłych lekarzowi służy ocena stopnia odżywienia wyrażona za pomocą wskaźnika masy ciała (nazywanego skrótowo BMI). Oblicza się go poprzez podzielenie masy ciała w kilogramach przez wzrost w metrach do kwadratu.

Nadwaga określana jest jako BMI w przedziale 25-29,9 kg/m2^[1].

Otyłość występuje, gdy BMI wynosi 30 kg/m2 lub więcej^[1]. Ze względu na ryzyko powikłań ważne jest, aby sprecyzować stopień otyłości. Otyłość ze względu na wartość BMI dzielimy na 3 stopnie^[3]. Są to odpowiednio:

• I stopień: BMI wynosi 30-34,9 kg/m2,
• II stopień: BMI wynosi 35-39,9 kg/m2,
• III stopień: BMI wynosi 40 lub więcej kg/m2.

Czy BMI nigdy się nie myli?

Chociaż BMI jest bardzo dobrym wskaźnikiem klinicznym, ma on swoje ograniczenia. Do czynników mogących fałszować wiarygodność wyniku należą:

• ciąża,
• duża masa mięśniowa na skutek uprawiania sportów,
• stan nawodnienia organizmu (obrzęki, odwodnienie),
• masywne guzy,
• sarkopenia,
• lipodystrofia,
• wodobrzusze.

Wskaźniki pomocne w diagnostyce otyłości

Dla lekarzy w codziennej praktyce klinicznej, oprócz BMI pomocne są również:

1. Obwód talii, który pozwala na określenie dystrybucji tkanki tłuszczowej, co pozwala na rozpoznanie otyłości trzewnej przy obwodzie:
2. Dla mężczyzn: 94 cm lub więcej,
3. Dla kobiet: 80 cm lub więcej^[3].

Ponadto obwód talii pozwala na diagnozę tzw. otyłości metabolicznej z prawidłową masą ciała, tak więc pomiar ten powinien być wykonywany już przy BMI wynoszącym 18,5-24,9 kg/m2.

1. Wskaźnik talia-biodra, służy on do określenia dystrybucji tkanki tłuszczowej.
2. Bioimpedancja, polegająca na ocenie składu ciała^[3].

Bioimpedancja pozwala oszacować beztłuszczową masę ciała i ilość wody w organizmie, a na tej podstawie zawartość tkanki tłuszczowej^[4]. Taki pomiar składu ciała wykonujemy też w naszej przychodni w Lublinie przy ul. Chodźki 3. Podczas wizyty w leczeniu otyłości i konsultacji z dietetykiem w gabinecie jest bezpłatny, a jako osobna wizyta kosztuje 59 zł.

Jakie są powikłania otyłości?

Otyłość może powodować liczne powikłania, ponieważ ma ona patologiczny wpływ na wiele układów. Powikłania można podzielić na:

1. Powikłania z układu sercowo-naczyniowego:
2. Nadciśnienie tętnicze (NT) – nadmierna masa ciała odpowiada za ok. 65–75% ryzyka nadciśnienia pierwotnego^[5].
3. Przewlekłe zespoły wieńcowe (PZW) – nadmierna masa ciała często towarzyszy chorobie wieńcowej.
4. Niewydolność serca (NS) – badania wykazały, że każdy wzrost BMI o 1 kg/m2 zwiększa ryzyko NS u mężczyzn o 5% oraz u kobiet o 7%^[6].
5. Migotanie przedsionków (AF) – u osób z otyłością ryzyko wystąpienia AF jest większe o ok. 50%^[7].
6. Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa (ŻChZZ) – chorzy na otyłość mają 2-3 razy większe ryzyko wystąpienia ŻChZZ^[8].
7. Udar mózgu – otyłość zwiększa ryzyko udaru niedokrwiennego o 64% oraz krwotocznego o 24%^[9].
8. Powikłania mechaniczne:
9. Choroba zwyrodnieniowa stawów – ryzyko choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych wzrasta o ok. 35% na każde 5 kg/m² BMI^[10].
10. Obturacyjny bezdech senny (OBS) – większość osób z OBS ma nadwagę lub otyłość.
11. Wysiłkowe nietrzymanie moczu
12. Powikłania metaboliczne:
13. Cukrzyca typu 2 – według metaanalizy 18 badań kohortowych ryzyko cukrzycy typu 2 jest u osób z otyłością ok. 7 razy większe, a u osób z nadwagą ok. 3 razy większe niż przy prawidłowej masie ciała^[11].
14. Dyslipidemia aterogenna.
15. Stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD, dawniej NAFLD).
16. Kamica pęcherzyka żółciowego.
17. Powikłania gospodarki hormonalnej:
18. Niedoczynność tarczycy.
19. Zespół policystycznych jajników (PCOS).
20. Choroby nowotworowe – wykazano, że zwiększenie BMI o 5 kg/m2 zwiększa ryzyko występowania raka endometrium, gruczolakoraka przełyku oraz raka nerki o ok. 25–60% oraz w mniejszym stopniu raka jelita grubego, trzustki i piersi (u kobiet po menopauzie), zwykle o mniej niż 25%^[12].
21. Powikłania ze strony układu oddechowego jak astma oskrzelowa czy przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP).

Jak leczy się otyłość?

Już zmniejszenie masy ciała o 5–10% w ciągu 3–6 miesięcy przynosi istotne korzyści zdrowotne^[13][3]. Podstawą leczenia jest zmiana sposobu żywienia i aktywności fizycznej, opisana w artykule Profilaktyka i leczenie nadwagi i otyłości. Gdy to nie wystarcza, lekarz może zaproponować farmakoterapię. Porównanie zarejestrowanych leków znajdziesz w artykule zastrzyki na odchudzanie. W Zapytaj Lekarza możesz skorzystać z leczenia otyłości online, z konsultacjami lekarza, dietetyka i fizjoterapeuty.