Biegunka – objawy, jak leczyć i kiedy iść do lekarza

Czym jest biegunka?

Biegunka to stan, w którym pacjent oddaje stolec o zbyt luźnej konsystencji, ze zwiększoną częstotliwością (3 lub więcej razy w ciągu doby) lub o zbyt dużej objętości.

Czy oddanie jednego luźnego stolca to biegunka?

NIE, według WHO biegunką nazywamy oddawanie luźnego lub płynnego stolca co najmniej 3 razy na dobę (albo częściej, niż jest to dla danej osoby normalne)^[1].

Jak powstaje biegunka?

Mechanizmów powstawania biegunki jest wiele.

Jednym z nich jest zmniejszenie wchłaniania wody w jelicie cienkim oraz grubym. Przyczyną może być także wzmożone wydzielanie wody oraz elektrolitów do światła jelita cienkiego lub grubego spowodowane obecnością wirusów lub bakterii.

Objawy biegunki

Oprócz częstych, luźnych stolców biegunce mogą towarzyszyć:

• bóle i skurcze brzucha, parcie na stolec,
• nudności i wymioty (zwłaszcza przy infekcji wirusowej),
• gorączka i osłabienie,
• śluz lub krew w stolcu – mogą świadczyć o zakażeniu bakteryjnym lub zapaleniu jelit i wymagają konsultacji z lekarzem,
• objawy odwodnienia: pragnienie, suchość w ustach, rzadsze oddawanie moczu.

Czy każda biegunka przebiega tak samo?

NIE, wyróżniamy wiele rodzajów biegunki, które różnią się czasem trwania, przyczyną wystąpienia czy nawet wyglądem stolca.

Ze względu na czas trwania biegunki możemy wyróżnić ostrą, przetrwałą oraz przewlekłą^[4].

1. Biegunka ostra

Jest to biegunka trwająca do 14 dni. Ma ona wiele przyczyn:

• Najczęstszą przyczyną jest infekcja wirusowa przewodu pokarmowego, np. rotawirusowa lub norowirusowa.
• Biegunka może być także następstwem infekcji bakteryjnej oraz spożycia toksyn bakteryjnych.

Czynniki infekcyjne stanowią aż do 90% przyczyn biegunek!

Najczęstszą przyczyną biegunki nieinfekcyjnej są działania niepożądane leków. Do leków, które często powodują biegunkę, zaliczamy^[5]:

• antybiotyki, zwłaszcza o szerokim spektrum (po antybiotykoterapii biegunkę może też wywołać bakteria Clostridioides difficile),
• NLPZ (np. diklofenak, ibuprofen),
• leki obniżające ciśnienie (diuretyki, takie jak furosemid, a także inhibitory ACE),
• beta-blokery (np. metoprolol, propranolol) oraz blokery kanału wapniowego (np. diltiazem),
• leki zmniejszające wydzielanie kwasu solnego (inhibitory pompy protonowej, H2-blokery, np. famotydyna),
• leki zobojętniające kwas solny zawierające magnez (wodorotlenek magnezu),
• cytostatyki (fluorouracyl, irynotekan, mitomycyna),
• preparaty hormonów tarczycy,
• metforminę,
• teofilinę.

Nie odstawiaj samodzielnie leków przyjmowanych na stałe – porozmawiaj z lekarzem.

2. Biegunka przetrwała

Biegunka trwająca od 14 do 30 dni. Może to być przedłużające się zakażenie, np. pasożytnicze (lamblioza), ale też pierwszy objaw nieswoistego zapalenia jelit, zespołu jelita drażliwego lub – rzadziej – raka jelita grubego^[4]. Taka biegunka zawsze wymaga konsultacji z lekarzem.

3. Biegunka przewlekła

Należą do niej biegunki trwające ponad 30 dni (ponad 4 tygodnie). Wśród biegunek przewlekłych wyróżniamy: biegunkę sekrecyjną, osmotyczną, tłuszczową, zapalną oraz spowodowaną przyspieszoną perystaltyką jelit. Do częstych przyczyn należą zespół jelita drażliwego, celiakia, nietolerancja laktozy, nieswoiste zapalenia jelit, mikroskopowe zapalenie jelita grubego i leki^[5]. Diagnostykę zaczyna lekarz rodzinny, a w razie potrzeby kieruje do gastroenterologa.

4. Biegunka rzekoma

Jest to częste oddawanie płynnego stolca w małych ilościach. Najczęściej jest to związane z nietrzymaniem stolca, a także przepełnieniem okrężnicy spowodowanym zaparciem lub zwężeniem esicy na skutek np. nowotworu.

Kiedy iść do lekarza z biegunką?

Większość ostrych biegunek mija samoistnie i można je leczyć w domu. Są jednak objawy, przy których trzeba szybko skontaktować się z lekarzem, a w stanie zagrożenia życia dzwonić pod 112.

Objawy w ramkach opracowano na podstawie wytycznych ESPGHAN i zaleceń NHS^[3][2][4]. Jeśli nie wiesz, czy objawy są groźne, skonsultuj się z lekarzem online, a w przypadku dziecka – z pediatrą.

Diagnostyka biegunki

Lekarz ustala rozpoznanie na podstawie wywiadu. Należy być przygotowanym na pytania o czas trwania biegunki, wygląd stolca, czynniki nasilające i łagodzące biegunkę, ostatnie podróże, przyjmowane leki (zwłaszcza antybiotyki) i to, czy chorują też inne osoby z otoczenia.

W niektórych przypadkach konieczne mogą być badania dodatkowe, takie jak morfologia krwi, stężenie CRP, OB, elektrolity czy badanie stolca. Badanie stolca w kierunku bakterii, pasożytów lub toksyny Clostridioides difficile zleca się m.in. przy krwi w stolcu, ciężkim przebiegu i biegunce trwającej ponad 7 dni^[4]. U dzieci z ostrą biegunką badania zwykle nie są potrzebne^[3].

Biegunki nie należy się wstydzić, gdyż zwlekanie z wizytą u lekarza może prowadzić do odwodnienia, które może być bezpośrednią przyczyną zagrożenia życia.

Jeśli męczy Cię biegunka, nie bagatelizuj tego – skonsultuj się z lekarzem!

Odwodnienie

Jest to główne oraz jedno z najniebezpieczniejszych powikłań biegunki.

Objawy odwodnienia

• Wzmożone pragnienie
• Ból i zawroty głowy
• Osłabienie i ospałość
• Suchość w ustach
• Zmniejszone wydalanie moczu, ciemny mocz

Objawy ciężkiego odwodnienia wymagającego pilnej interwencji medycznej

• Przyspieszona akcja serca
• Spadek ciśnienia krwi
• Przyspieszony oddech
• Zaburzenia świadomości, splątanie
• Brak produkcji potu, zimne i blade kończyny

U dzieci odwodnienie ocenia się na podstawie spadku masy ciała lub zestawu objawów. Według wytycznych ESPGHAN wyróżnia się trzy stopnie odwodnienia^[3]:

• Brak lub minimalne: ubytek poniżej 3% masy ciała.
• Łagodne do umiarkowanego: ubytek 3–8% masy ciała.
• Ciężkie: utrata 9% lub więcej masy ciała z objawami odwodnienia, a nawet wstrząsem hipowolemicznym.

Niemowlęta i małe dzieci odwadniają się szybciej niż dorośli, dlatego u nich nie warto czekać z konsultacją.

Leczenie biegunki: nawadnianie

Najważniejszym elementem leczenia biegunki jest nawadnianie.

Dorosły potrzebuje na co dzień ok. 2 litrów wody (kobiety) i 2,5 litra (mężczyźni) z napojów i jedzenia^[6]. W czasie biegunki trzeba dodatkowo uzupełniać to, co traci się ze stolcem, dlatego ważne jest, aby pić po każdym luźnym stolcu, małymi łykami, jeśli dokuczają nudności.

W leczeniu biegunki zalecane jest podawanie DPN (doustnych płynów nawadniających) zawierających glukozę oraz sód. WHO zaleca płyny o obniżonej osmolarności (245 mOsm/l)^[7]. Kupisz je w aptece bez recepty jako proszek do rozpuszczenia w wodzie. Według WHO po każdym luźnym stolcu podaje się^[7]:

• dzieciom poniżej 2 lat: 50–100 ml płynu,
• dzieciom w wieku 2–10 lat: 100–200 ml,
• starszym dzieciom i dorosłym: tyle, ile chcą wypić.

Soki owocowe, napoje gazowane (np. cola) i napoje dla sportowców nie zastępują DPN – zawierają za dużo cukru i za mało sodu, a soki i napoje gazowane mogą nasilać biegunkę^[3][2].

Co jeść przy biegunce?

Nie trzeba głodować. Jedz, gdy masz apetyt, najlepiej lekkie posiłki, i unikaj potraw tłustych i ostrych^[2]. Dziecko powinno wrócić do zwykłego jedzenia najpóźniej 4–6 godzin od rozpoczęcia nawadniania, bez specjalnej diety i bez rozcieńczania mleka modyfikowanego. Karmienia piersią nie przerywa się^[3].

Probiotyki

Probiotyki to żywe szczepy bakterii lub drożdży. Najczęściej w biegunce stosuje się szczepy Saccharomyces boulardii oraz Lactobacillus rhamnosus GG (LGG). U dzieci z ostrą biegunką wytyczne ESPGHAN dopuszczają je jako uzupełnienie nawadniania, ale jest to zalecenie słabe, oparte na danych niskiej jakości, i dotyczy tylko konkretnych szczepów^[8]. U dorosłych dowody są niewystarczające: przegląd Cochrane z 2020 r. nie wykazał, by probiotyki wyraźnie skracały ostrą biegunkę infekcyjną^[9].

Leki na biegunkę

Dodatkowe leczenie farmakologiczne, jeśli lekarz uzna je za potrzebne:

• Loperamid – u dorosłych może doraźnie zmniejszyć liczbę stolców, ale jest przeciwwskazany w biegunce z krwią, przy wysokiej gorączce oraz w bakteryjnym zapaleniu jelit wywołanym przez Salmonella, Shigella i Campylobacter. Nie podaje się go dzieciom poniżej 12 lat.
• Diosmektyt – u dzieci może skrócić biegunkę, jako uzupełnienie nawadniania.
• Oktreotyd – stosowany w szpitalu do opanowania opornych na leczenie biegunek, np. u chorych na AIDS.

Antybiotyki nie są potrzebne w większości ostrych biegunek. Lekarz włącza je wyjątkowo, np. przy niektórych zakażeniach bakteryjnych lub pasożytniczych^[3][4].

Biegunka u dziecka

U dzieci najczęstszą przyczyną ostrej biegunki są wirusy, a najcięższy przebieg ma zwykle zakażenie rotawirusowe, często z odwodnieniem^[3]. Podstawą leczenia jest jak najwcześniejsze nawadnianie doustnym płynem nawadniającym, podawanym często i małymi porcjami (np. łyżeczką lub strzykawką, gdy dziecko wymiotuje). Nie podawaj dziecku leków zatrzymujących biegunkę bez porady lekarza^[2]. Jeśli masz wątpliwości, czy dziecko jest odpowiednio nawodnione, umów konsultację z pediatrą online. Pediatra oceni objawy, doradzi, jak nawadniać, i zdecyduje, czy dziecko trzeba zbadać na miejscu.

Wskazania do hospitalizacji

• Ciężkie odwodnienie lub wstrząs.
• Objawowe odwodnienie u osób starszych i małych dzieci.
• Ciężki stan chorego, zaburzenia świadomości.
• Niepowodzenie nawadniania doustnego oraz stan uniemożliwiający doustne nawadnianie, np. nawracające wymioty.

Jak zapobiegać biegunce?

• Myj ręce wodą z mydłem po skorzystaniu z toalety, przewijaniu dziecka i przed przygotowaniem jedzenia.
• Przechowuj żywność w lodówce, dokładnie myj warzywa i owoce, dobrze dogotowuj mięso i jajka.
• Niemowlęta szczepi się przeciwko rotawirusom – w Polsce to szczepienie jest obowiązkowe i bezpłatne.
• Osoba z biegunką lub wymiotami nie powinna chodzić do pracy, szkoły ani przedszkola, dopóki nie minie co najmniej 48 godzin od ustąpienia objawów.

Jak przygotować się do wyjazdu w egzotyczne miejsca, opisujemy w artykule Biegunka podróżnych: jak się przed nią obronić?.

Najczęściej zadawane pytania